İngiltere’de döküm demir drenaj sistemlerinde önde gelen Saint Gobain PAM UK şirketinden Mike Rawlings, binalardaki drenaj sistemleri ile olası bir yangın taşınmasını önleme ve bu alanda çok önemli bir kilit faktör olan nasıl malzeme seçimi yapılmalı konusunu ele alıyor. 

Toprak seviyesinin üstünde yer alan drenaj sistemlerini -örneğin ana kanalizasyon sistemi dikey boruları (soil stacks), gider boruları ve havalık boruları gibi- seçerken, malzemenin seçimi büyük öneme sahiptir. Eğer bina birden fazla kat içeriyorsa, kanalizasyon boruları özellikle kattan kata geçecektir; bu durumda inşaatın şartnamesini hazırlayan tasarımcıya, bu ortam içerisinden olası bir yangının yayılmasını önlenme görevi düşmektedir. 

Bina kanalizasyon ya da gider devrelerinde en yaygın olarak kullanılan malzeme, döküm demir ve plastik esaslı genellikle PVC-U veya son zamanlarda daha sık görülen HDPE (yüksek yoğunlukta polietilen)dir. Bu farklı iki malzemenin bir bakıma anlamı, yanmayan ve yanıcı malzemeler arasında açık bir seçim yapmak olarak gözükmektedir.

İşte bu noktada, yangının bu ortamlar içinden yayılımının en az olacağı dikkatten kaçmamalıdır, zira boru sistemleri genellikle kanallar içine yerleştirilmiş veya yangın duvarlarının (bölmelerinin) arkasında korunmuş durumdadır. Binada köşelerin kesilmesi, örneğin asma tavanların üzerlerinden boruların ortaya çıkmasına neden olacaktır ve bu gibi kesilmelerde boruların bir kılıf içinden ilerlemesi kesilebilir ve potansiyel olarak boru sistemi alevlere doğrudan maruz kalır. Binanın şartnamesini hazırlayan tasarımcının, tüm bu olası tehlikeleri tam olarak anlaması gerekir. Plastik esaslı boruların kullanılması durumunda, duvarlar ve katlar arasından geçerken borulara, bir üstteki kata geçmeden önce yangına dayanıklı bir manşon eklenmelidir. Bu uygulama, aynı zamanda bina yapım genel şartnamesine uyum sağlamak için de gereklidir. Ancak IZIEG tarafından Almanya’nın saygın laboratuvarlarından biri olan MPA Kuzey Ren Vestfalya laboratuvarına yaptırılan testler, bazı plastik tipteki boru sistemlerinin yangını yakalayıp eridiklerini kesin olarak göstermiştir. Alevler hem yukarı hem de aşağı yönde tek tek boruları yakmakta ve yangının sıçrama hızını ikiye katlamaktadır.   

Yapılan testler dört boru malzemesini kapsamıştır; dökme demir, HDPE (yüksek yoğunlukta polietilen), polipropilen ve çift duvarlı PVC. Boru sistemi zemin katta bulunan bir yangın bölmesi, üstünde bir kat ve bodrum kat olmak üzere üç katı kapsayacak şekilde kurulmuştur. Test, yangını geciktirici bilezikle donatılmış olmasına rağmen bazı plastik sistemlerin, yangının bina içinde aşağı doğru yayılmasına hemen hemen hiçbir önlem teşkil etmediğini, binanın içinde bulunanları kıstırdığını ve bazı durumlarda bina sakinlerini boğucu dumanlara maruz bıraktığını göstermiştir. Test, 30 dakika sonra sona erdirilmiştir ve bu zaman içinde sadece yanmayan dökme demir boru sistemleri bozulmamış ancak bazı plastik boru sistemleri bu sürenin tamamlanmasından önemli bir süre önce tamamen tahrip olmuştur. Hatta HDPE boru kullanıldığı yerlerde, eriyen boru malzemesi damlaları devreye girmeyen yangın geciktirici bileziklerin içinden geçmiş, alt katta da yangının çıkmasına neden olmuşlardır.              

Bu sonuçlar, risk derecesi yüksek olan, içinde kalanların yaşlı, zayıf veya çocuk olduğu hastane gibi bina kompleksleri için gerçekten oldukça kaygı vericidir. 

Bu noktadan elde edilecek tek sonuç ise, risk derecesi yüksek olan ticari, konut ve kamu binaları için yanmayan malzemelerin kullanılmasının ilk seçenek olması gerektiğidir. 

Gerçekten, burada binaların şartnamelerini hazırlayanlar ve binaları tasarlayanların yangın güvenliği bağlamında önemli sorumlulukları bulunmaktadır. Şartnameden sorumlu olanlar ve tasarımcıların sadece sistemin günlük kullanım ihtiyaçlarını karşılaması ve yürürlükte olan bina yapım standartlarına uygun olmasını sağlamaya dikkat etmek dışında, aynı zamanda binanın sakinlerini de koruma yükümlülükleri bulunmaktadır. 

Bu nedenle şartname hazırlarken, bir binada drenaj ya da kanalizasyon sistemiyle alakalı herhangi bir emniyet önlemine yönelik en temel unsur, yangının bir bölmeden diğerine yayılma olasılığını azaltmak olmalıdır. 

Örneğin bir hastane binasında yangın ayırma duvarları veya katları arasından geçen ana drenaj borusu ve üst katlardaki boru devreleri, alevin diğer katlara yayılma tehlikesi meydana getirmemek üzere yanmayan döküm demirden yapılmalıdır.

Bir binanın yangın güvenliği bakımından başlangıç aşamasında göz ardı ettiğimiz bir husus da, binada yangının kötü sonuçları ve binanın tekrar yaşanabilir hale gelme hızıdır. Eğer bir yangın meydana gelirse, binaya, özellikle drenaj sistemi borularına ne olacaktır? 

Yangın testlerinden de kanıtlandığı üzere, plastik sistemler sadece yangının olduğu bölmede yanıp tahrip olmaz, ilave olarak erir ve ana drenaj borularından yangın geciktirme bileziklerinden aşağı akarak alt kattaki boru grubuna geçer. Bunun anlamı, binanın kanalizasyon sisteminin tekrar çalışır hale gelmesi için epey iş yapılması gerektiğidir. Yangının boyuna ve büyüklüğüne bağlı olarak, yanmayan dökme demir drenaj sistemleri, içinde yangın olan bölmelerde bile hala kullanılır durumdadır. Bazı durumlarda yangından sonra binanın yapısı, yani çatısı, zemin ve duvar kaplamaları, pencere ve kapıları ve binada kullanılan tesisatın tamamen yenilenmesi gerekmekte, ancak dökme demir ana drenaj boruları hala kullanılır durumda kalmaktadır. Bazı durumlarda boruları birbirine bağlayan ekleme parçalarının değişmesi gerekmektedir; zira aralardaki lastik contalarda çizilmeler olmaktadır, fakat birçok durumda borular ve fitingler bol su ile yıkanabilir ve boyanabilir; bu şekilde zaman ve yeni malzeme kullanımından tasarruf edilebilir. 

Yanabilen malzemelerle ilgili diğer bir önemli konu da, yangın sırasında ortaya çıkan duman miktarıdır.  PVC_U malzemelerin yanmaları ile ortama zehirli gaz yaydıkları, HDPE malzemenin ise kurumlu bir duman çıkarttığı herkesçe bilinmektedir. Bunların yanında dökme demir boru sistemleri, çok az emisyon salımı yapmakta ve bu da birçok durumda sadece üzerindeki kaplama veya boya ile sınırlı olmaktadır. 

Dökme demirden yapılan drenaj sistemlerine ilişkin ürün standardı EN 877, son zamanlarda CE markasını da içermiş ve bunun sonucu olarak bu ürünlerin yangına karşı direnç derecelerinin belirlenmesi için bağımsız bir yangın araştırma laboratuvarında test edilmesi şartı ortaya çıkmıştır. Bu durum, üzeri kaplanmış komple bir drenaj sistemi için en iyi yangın derecelendirmesi olan ideal ürünü seçmek zorunda olan şartname hazırlayıcı ve tasarımcılara daha sağlıklı değerlendirme yapma imkânı sunmaktadır, bunlar da A2,S1, d0 olarak ifade edilir (Kategori A=yanmayan, S1 en düşük duman emisyonu, d0= akma yapmaya anlamındadır) 

Yüksek katlı binalar için drenaj sistemlerinin şartnamesini belirlerken kriter fiyat olmamalıdır; bu unsurun maliyetinin ağırlığı, gerçek bir binanın maliyeti içerisinde % 2-3’ten fazla değildir. Yanmayan dökme demir drenaj boruları kullanmak, herhangi bir yangın tehlikesini ve onunla beraber gelen duman gibi diğer tehlikeleri azaltır ve bunun yanında plastik boru sistemlerine nazaran kanıtlanmış olarak daha uzun bir hizmet ömrü sunar. 

Yazan: Mike RAWLINGS

Saint Gobain PAM UK Kaynak: Building Engineer, 6 / 2009