Veri Merkezleri Bir Tehdit mi?
Ahmet Arısoy - Murat Çakan
Giriş
2026’da yapılan son TTMD sempozyumunu düzenlerken yapacağımız panel çok önemliydi. Panel, genellikle sempozyumun en ilgi çeken bölümlerinden biridir. Dolayısıyla konu ve panelistlerin seçiminin titizlikle yapılması gerekiyordu. Bu sefer konu, uzun süredir Sarven Çilingiroğlu’nun üzerinde durduğu veri merkezlerinin soğutulması olarak seçildi. Doğrusu konunun ne kadar uygulama alanı olduğu ve ne kadar ilgi çekeceği konusunda kuşkularımız vardı. Ama panel ciddi bir başarı oldu ve dinlerken nasıl bir gaflet içinde olduğumuzu anladık. Dehşetle fark ettik ki madenler gibi veri merkezleri de kalan kaynaklarımızı sömürmek üzere geliyorlardı.
Yeni veri merkezleri, kafamızdaki veri merkezleri değildi. Eskilerine benzemiyor, müthiş enerji ve su tüketiyorlardı. Standart bir sunucu kabini (rack) geçmişte 3 kW - 5 kW güç çekerken, modern yapay zekâ kabinleri 40 kW - 100 kW güç mertebesine çıkmış, bu ihtiyaç yeni gelişen kabinlerde 600 kW mertebelerine ulaşmış. Kaç kat artmış? Öğrendim ki günümüzde tek bir büyük veri merkezinin güç ihtiyacı 1.000 MW mertebelerine ulaşmış durumda. Fikir vermek için söylüyorum, çok öğündüğümüz Keban barajının kurulu kapasitesi 1330 MW değerindedir.
Üretim doğal olarak bunun çok altında, yani 1.000 MW mertebesinde. Düşünsenize, böyle bir “Data Center” bölgeye kurulsa, tek başına Keban elektrik üretimini kullanacak. Amerika’da 2025 yılı “Data Center” elektrik güç ihtiyacı 31.000 MW iken bu ihtiyacın 2027’de 66.000 MW olması bekleniyor. Bir başka kaynakta ise ortalama hesaplanan ihtiyacın 100.000 MW mertebesinde olduğu ve bu rakamın tüm ülkede üretilen nükleer gücün üzerinde olduğu ifade edilmiş. Hâlbuki şimdi Türkiye’nin elektrik güç ihtiyacı 50.000 ile 60.000 MW arasında. Dünya genelinde yapay zekâ veri merkezlerinin güç talebinin 2023 ile 2030 yılları arasında yıllık %20 artarak 171.000-219.000 MW değerine çıkacağı öngörülüyor. Bu rakamların ne kadar müthiş olduğunu görebiliyor musunuz? Bu artışın aynı zamanda küresel ısınmaya da çok olumsuz bir etkisi olacak. Allianz tarafından yapılan yeni bir araştırmaya göre, bu merkezler 2025 yılında 286 milyon ton karbondioksit salımı gerçekleştirdi. Tipik bir veri merkezi yılda 350.000 tondan fazla CO2 emisyonu üretiyor.
Konunun en az enerji kadar önemli bir başka yönü ise su tüketimiyle ilgili. Bu müthiş enerji ihtiyacının önemli bir bölümü kabinlerde ortaya çıkan ısının dışarı atılması (yani soğutma) için kullanılıyor. Bu soğutma, eski merkezlerde hava ile yapılıyordu. Şimdi bu yoğunluktaki enerjiyi konvansiyonel dış havalı sistemlerle atamıyoruz. Artık bu merkezlerin soğutulması suyla yapılıyor ve büyük ölçekli tek bir veri merkezi için soğutma suyu ihtiyacı günde ortalama 1.000 – 5.000 m³ arasında olabiliyor (suyu buharlaştırıp havaya atıyorsunuz). Bu miktar, yaklaşık 30.000 nüfuslu bir ilçenin günlük su tüketimine denk geliyor.
ABD’de su kullanımı giderek artan bir endişe kaynağı: KHI (Kansas Health Institute) belirttiğine göre, ABD veri merkezleri 2023 yılında tahmini 17 milyar galon (64 milyon m3) suyu doğrudan tüketti ve Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı tarafından modellenen çeşitli senaryolara göre bu kullanım 2028 yılına kadar ikiye veya dörde katlanabilir. Guardian ve Bloomberg tarafından yapılan son analizler, ABD'deki yeni veri merkezi inşaatlarının yaklaşık üçte ikisinin Phoenix gibi su kıtlığı çeken bölgelerde olduğunu ortaya koydu. Ceres'in 2025 yılı için yaptığı bir analiz, bugün Phoenix'teki veri merkezlerinin toplam doğrudan ve dolaylı su talebinin şehrin yıllık su kullanımının yaklaşık %3'ünü oluşturduğunu gösterdi. 2031 yılına gelindiğinde bu oran %20'yi aşabilir. Bir rapora göre, veri merkezleri, 2030 yılına kadar 1,3 ila 1,8 trilyon litre suya ihtiyaç duyabilirler ki bu da İsviçre'nin yıllık su tüketimine eşdeğer.
