Tesisat Dergisi 204. Sayı (Aralık 2012)

MAKALE 90 Tesisat Dergisi Sayı 204 - Aralık 2012 Şekil 2. Vanalarda sızdırmazlık elemanı olarak kullanılan lastik conta. contalar ile cilt teması sonucunda PAH bileşikleri vücuda nüfuz ederler. Sık sık ve uzun süre temas edilmesi durumunda deri yüzeyinde alerjiye ve cilt kanserine neden oldukları görülmüştür. • Sıcaklığın etkisi ile lastiklerden havaya sa- lınan, uçuculuğu yüksek, düşük molekül ağırlıklı PAH bileşikleri havada asılı olan karbon partiküllerine ve toz parçacıklarına yapışarak solunum yolu ile operatörlerin akciğerlerine kadar ulaşır. Bu bileşiklerin vücuttaki miktarları belirli bir seviyeye gel- diğinde akciğer kanserine neden olurlar. Gaz fazında olmaları nedeni ile atmosferde kolayca taşınarak sadece montaj/ demontajı gerçekleştiren operatörü değil çevredeki tüm canlıların sağlığını tehdit etmektedirler. • PAH’lar içerisinde en tehlikelisi Benzo-(a)- piren’dir. DNA, RNA gibi hücresel makro- moleküllerle bağ yaparak genetik yapının bozulmasına neden olurlar. • Özetle insan vücuduna solunum, su, gıda ve temas yolu ile alınan PAH’lar ciğer, böb- rek, dalak ve yumurtalıklarda depolanarak genetik bozukluklara, zehirlenmelere ve kansere neden olur. • PAH’ların kirlettiği ilk çevresel matrisler hava, su, toprak ve sedimentlerdir. Deniz suyu, içme suyu ve atık su sistemlerde kullanılan vanaların lastiklerinden salınan PAH bileşikleri; toprak, yer altı suları ve çevredeki su kaynaklarını kirletirler. • Dolaylı yoldan suya geçen PAH’ların sudaki yaşam için yan etkileri çok fazladır. PAH’lar sudaki canlıların bünyelerinde kolayca biri- kirler ve canlı bünyesinde (balık, midye… vb.) su ortamından daha yüksek seviyelere ulaşırlar. Deniz canlılarının tüketilmesi ile PAH’lar, sindirim yolu ile insanlara da ge- çerek tehlike oluştururlar. • Suyun dibine çöken PAH’lar toprağa da ge- çerek yer altı sularına karışırlar. Bu şekilde toprakta yetişen ürünlere de yan etkileri olduğu görülmüştür. • Yağ, asit, güçlü baz benzeri sıvı proseslerde ve yüksek sıcaklık proseslerinde kullanılan vanaların lastiklerindeki PAH bileşiklerinin bu ortamlarda çözünürlükleri yüksek oldu- ğundan çalışılan sıvı ve atmosfer ortamı kirlenir. Atmosfer ortamında artan PAH de- rişimi nedeni ile çevredeki tüm canlılar za- rar görürler. Sözü geçen sıvı proseslerinin içerisinde de yüksek oranda PAH bileşiğine rastlamak mümkündür. Bu bileşikler va- naların içinden geçen akışkanın konsant- rasyonuna etki ederek, ürün kalitesinde düşüşe neden olur. • Kullanım ömrünü tamamlamış olan atık vanaların çevrede birikmesi ya da yakılarak imha edilmesi sırasında da yukarıda ayrıntılı olarak ele alınan nedenlerden dolayı toprak, su ve hava matrisleri kirlenir ve bu durum doğal yaşamı tehdit edici bir hal alır. 5. PAH Bileşikleri ile İlgili Düzenlemeler Çevre ve insan sağlığı üzerindeki etkilerini kontrol etmek amacı ile PAH’lar için farklı ya- salar, anlaşmalar ve düzenlemeler yapılmıştır. 1) NPI (The National Pollutant Inventory), Avustralya’nın Çevreyi kirletici maddeler- den oluşan veritabanıdır. Bu veri tabanında 400 civarında madde inceleniş ve bunların bazıları aynı gruplara konularak 208 tane derecelendirme kriteri elde edilmiştir. NPI Organizasyonu bünyesinde yapılan çalış- malarda, insan sağlığına 1.3 ve çevreye 1.5 zarar vermek üzere, PAH’ların toplam zarar derecesi 2.8 olarak hesaplanmıştır. Bu veriye göre PAH’lar 208 derece arasında 18. olarak nitelendirilmiş ve bu nedenle en- gellemek için önlemler alınması gerektiğine karar verilmiştir. 2) PAH’lar, Avrupa Tehlikeli Maddeler Yöner- gesi (76/769/EEC yönergesinin 2005/69/ EC sayılı eki_ Directive 2005/69/EC of the European Parliament and of the Council of 16 November 2005) ve Alman Kimyasal Yasası (ChemVerbotsV) ile yasaklanmıştır. Bu yasalarda, çoğunlukla lastiklerde yu- muşatıcı olarak kullanılan yüksek aromatik yağlardan bahsedilmektedir. Bu yasalar ile lastiklerin içeriklerinde bulunan PAH’lar 2010 yılından itibaren yasaklanmıştır. Avrupa Tehlikeli Maddeler yönergesine göre; Institue of Petroleum (Petrol Enstitüsü) standardı IP346’ya göre test edilmiş ve ağırlıkça % 3’ü aşmayan PAH oranına sahip maddeler, standarda uygun ve kullanılabilir sayılır. 3) Alman BFR Enstitüsü (Bundesinstitut für Risikobewertung) (Risk Değerlendirme Enstitüsü ve Alman Ticaret Odaları hızlı bir şekilde harekete geçmek amacıyla, tüketici ürünleri için, aşağıdaki maksimum limitlere uymaya karar vermişlerdir; a) Genellikle 30 saniyeden daha uzun süre temas edilen maddeler için (Örneğin; tuta- mak , direksiyon.vanaların montajı.vb .); EPA- PAH: 10 mg/kg (toplam) Benzo[a]piren: 1 mg/kg. b) Genelikle 30 saniyeden daha kısa süre temas edilen plastikler için (Örneğin; fiş, tapa, iç malzeme…vb.); EPA-PAH: 200 mg/kg (toplam), Benzo[a]piren: 20 mg/kg. c) Yiyecekler, ağızdan alınan maddeler ve 3 yaşından küçük çocukların oyuncakları için limitler: mg/kg, Benzo[a]piren 0.2 mg/kg EPA-PAH: < 0.2 mg/kg (toplam), Benzo[a]piren: < 0.2 mg/kg. EPA (US Environmental Protection Agency) ve CEPA (Canadian Environmental Protec- tion Act) – ‘Öncelikli Kirletici Madde Değerlendirme Programı’nın amaçları: • PAH’larla olan teması en aza indirmek ve, • Denize atılan atıkların içerisindeki PAH oranını belirli limitler içinde tutmaktır. 1 Ocak 2010 tarihinden itibaren bu şartlara uymayan lastikler pazara sürülememektedir.