Tesisat Dergisi 204. Sayı (Aralık 2012)

MAKALE 88 Tesisat Dergisi Sayı 204 - Aralık 2012 PAH Bileşiklerinin Etkileri ve Vanalarda PAH İçermeyen Lastik Kullanımının Önemi 1. Giriş Poliaromatik hidrokarbonlar; en az iki benzen halkası içeren, tamamen hidrojen ve karbon- dan oluşmuş organik bileşiklerdir. PAH ilk defa 1775’te Percival Pott tarafından baca temizlikçilerinde tanımlanmıştır. Bu ki- şilerde, çok küçük yaşta çalışmaya başladık- larından iste bulunan benzo-(a)-piren’in neden olduğu cilt kanserine rastlanmıştır. 1875’te Almanya’da katran endüstrisinde ça- lışan işçilerde deri kanseri gözlenmiştir. Daha sonra 1947 ve 1872’de gaz endüstrisi ve kat- ran işçilerinde kanser araştırması yapılmıştır. Günümüzde PAH’larla ilgili çok sayıda çalışma bulunmaktadır ve tehlike boyutu büyük olduğu için araştırmalar devam etmektedir. Günümüze kadar yüzlerce PAH bileşiği tespit edilmesine rağmen bunlardan sadece 16 tanesi 1976 yılında EPA (US Environmental Protection Agency) tarafından ‘Öncelikli Kirletici Madde Listesi’ ne katılmışlardır. Bir kirletici olarak dü- şünülmelerinin nedeni bu bileşiklerinin toksik (zehirli), karsinojen (kanser oluşumuna neden olan), mutojen (canlılarda genetik yapıyı değiş- tiren) ve teratojen (doğum kusurlarına neden olan) olarak tanımlanmış olmalarıdır. Bu 16 PAH bileşiğinin diğerlerinden ayrılması- nın nedenleri: Şekil 1. EPA tarafından ‘Öncelikli Kirleticiler Listesi’nde yer alan bazı PAH bileşikleri. Naftalin (NAP) Asenaftilen (ANY) Floren (FLU) Piren (PYR) Benzo[a] antrasen (BaA) Benzo(a)piren (BaP) Poliaromatik hidrokarbonlar (PAH), çevrede bulunma sıklığı ve insan sağlığı üzerindeki etkileri nedeni ile pek çok alanda ön plana çıkmaktadır. PAH bileşiklerinin kirlettiği ilk çevresel matrisler vanaların direkt ya da dolaylı yoldan sürekli etkileşim içinde olduğu ve canlılar için büyük önem taşıyan hava, su ve toprak ve sedimentlerdir. Bu nedenle vanalarda sızdırmazlık elemanı olarak kullanılan lastik contanın PAH bileşiklerini içermemesi son derece önemlidir. Bu çalışmada, PAH bileşiklerinin özellikleri, çevreye ve insan sağlığına etkileri ile PAH içermeyen lastik kullanımının önemi ele alınacaktır. Ferkan A.Ş. Leman SEMERCİ a) Daha zararlı olmaları, b) Daha sık karşılaşır olmaları, c) Daha yüksek konsantrasyonlarda bulun- malarıdır. 2. PAH Bileşiklerinin Genel Özellikleri a) Suda çözünürlükleri çok az olmasına kar- şın, lipofilik (yağ ile etkileşen) özellikleri bulunmaktadır. b) Molekül ağırlığı küçük olan PAH bileşikle- rinin uçuculuğu çok yüksektir. Bu nedenle atmosferde kolayca taşınabilirler. c) Kolay yanmazlar. d) Hidrofobik olmaları ve bol miktarda karbon içermeleri sayesinde hücre zarından ko- layca geçerler ve vücutta birikerek çeşitli hastalıklara neden olurlar. e) Buharlaşma ve suda çözünme oranlarına göre çevreye dağılırlar. f) Renksiz, beyaz, açık sarı ya da açık yeşil renklidirler. g) Genellikle başka materyallerin üzerine ya- pışırlar (örnek: sudaki partiküller, havadaki toz parçaları…vb.). 3. Lastikte PAH Neden Oluşur? Aromatik proses yağları lastikler için çok uy- gun yumuşatıcılardır. Bu yağların kullanımı ile ürün performansı artırılır, fakat söz konu- su yağlar % 20-% 30 arasında PAH oranına sahiptirler. Lastiğin içine bu şekilde girmiş olan PAH’lar aynı zamanda kanserojen etkiye de sahip olduğundan dikkate alınmalıdır. Bu yağların kullanımı ile elde edilmiş ürünlerin paketlenmesinde, kullanımına dair bilgilendir- me bulunmalıdır. Karbon siyahı; tekerlek, lastik, plastik ve kar- tuşlar gibi endüstriyel ürünlerde kullanılan inorganik bir maddedir. Karbon siyahı, hid- rokarbonların yüksek sıcaklıklarda kontrollü prosesler ile pirolizi (oksijensiz yakma) ile olu- şur. Üretimi bu sebeple PAH oluşumuna neden olur. Karbon siyahından PAH’ların ayrıştırılma- sı ancak kuvvetli organik çözücüler tarafından yüksek sıcaklıklarda gerçekleştirilebilir (toluen ile Soxhlet ekstraksiyonu). 4. Vanalarda Lastik Ve PAH Bileşiklerinin Etkileri • Vanaların montaj/demontaj işlemlerini ger- çekleştiren operatörlerin vanalarda sız- dırmazlık elemanı olarak kullanılan lastik POMPA-VANA DOSYASI